T.C.
BAYINDIRLIK VE İSKAN BAKANLIGI
Yüksek Fen Kurulu Başkanlığı
ANKARA 

Karar Konusu   : Genleşme Derzleri Teknik Şartnamesi
Karar No	   :    2005/070
Karar Tarihi      : 30.06.2005

YÜKSEK FEN KURULU KARARI

           1- KONU

Köprü ve viyadüklerde, genleşme-büzülme etkileri sonucu ortaya çıkan hareketlerin yapıya bir zarar vermeden karşılanması amacıyla kullanılan, Ankrajlı (Çelik Profil ve Kauçuk Contalı) Genleşme Derzi Tertibatının temini ve kullanılması ile Bitüm ve Agregadan Oluşan Elastik Dolgu Tipi Genleşme Derzleri ile ilgili kriterleri kapsayan ve Karayolları Genel Müdürlüğü ile de mutabakatı sağlanan Genleşme Derzleri Teknik Şartnamesinin görüşülmesidir.

            II- YÜKSEK FEN KURULU KARARI
        
         Yukarıda sözü edilen ekli Genleşme Derzleri Teknik Şartnamesi'nin kabulüne Kurulumuzun 30.06.2005 tarihli. Oturumunda oybirliği ile karar verilmiştir.

EKİ: Genleşme Derzleri
	Teknik Şartnamesi (5 sayfa)

GENLEŞME DERZLERİ TEKNİK ŞARTNAMESİ

           1- KAPSAM

Bu şartname, köprü ve viyadüklerde, genleşme-büzülme etkileri sonucu ortaya çıkan hareketlerin yapıya bir zarar vermeden karşılanması amacı ile kullanılan, Ankrajlı (Çelik Profil ve Kauçuk Contalı) Genleşme Derzi Tertibatının temini ve kullanılması ile Bitüm ve Agregadan Oluşan Elastik Dolgu Tipi Genleşme Derzleri ile ilgili kriterleri kapsamaktadır.
           2- ANKRAJLI GENLEŞME DERZLERİ
           
	 2.1- GENEL ŞARTLAR:

	-Bu tip genleşme derzleri yapıya Ankrajlı, çelik kenar profilli, modüler, su geçirmez kauçuk contalı tipte olacaktır.

	-Genleşme Derzi üreticisi ISO 9001 kalite belgesine sahip olduğunu belgeleyecektir.

	-Derz elemanını oluşturan bütün parçalar(çelik, kauçuk, kaynak vb.) ayrı ayrı kabul görmüş test kurumlarınca ( idarenin kendi test laboratuarları, TSE, Üniversite laboratuarları, KOSGEB veya muadili yerli veya yabancı test kurumları) onaylı EN 10204 normuna uygun kalite belgesine sahip olacaktır. İdare gerek gördüğünde kendi seçeceği numune için yukarıda bahsedilen norma uygunluğun teyidini isteyebilecektir.

	-İdareye sunulacak belgeler (kalite belgesi, lisans sözleşmesi vb.) içinde bulunulan yıla ait güncel belgeler olacaktır.

	-Genleşme derzi üzerinde montaj sonrası kolaylıkla görünebilen bir yerde üretici firma, seri no, üretim tarihi, malzeme özellikleri, sahip olunan kalite belgelerine ait işaret gibi bilgileri içeren plaka bulunmalıdır.

	-Genleşme derzi H30-S24 standard kamyon yükü değerlerinin yaratacağı her türlü statik-dinamik etkilere karşı en az 15 yıl emniyetle dayanacak şekilde tasarlanmış olacaktır.

        	-Genleşme derzi, köprü-viyadük tabliye ve üstyapısının (+ veya -)10 mm. kadar olabilecek düşey hareketlerini güvenle karşılayabilecek şekilde tasarlanmış olmalıdır.

        	-Finger(tarak) ve dişli tip genleşme derzi kullanılmayacaktır

       	-Düşey Ankrajlı(bulonlu) tip genleşme derzi kullanılmayacaktır.

	-Alüminyum içeren profil ve elemanlardan teşkil edilmiş genleşme derzleri kullanılmayacaktır.

	-Çelik Köprülerde genleşme derzi tertibatı, köprü çelik konstrüksiyonuna kaynak yapılarak tespit edilecek, cıvata, somun, dübel vb. bağlantı yöntemleri kesinlikle kullanılmayacaktır.

	-Genleşme derzi uygulamasına ait, onaylı köprü-viyadük projelerine uygun detay projeler, statik ve dinamik hesaplara ait raporlar derz imalatı öncesi yüklenici tarafından hazırlanarak idare onayına sunulacaktır. Bu iş için yükleniciye proje bedeli ödenmeyecektir.
	-Genleşme derzi uygulama projeleri dahilinde; tüm derz elemanlarının ebat, cins, adet, belli ısı aralıkları dahilinde yapılan uzama ve kısalma miktarları ile toplam hareket karşılama kapasitesi, derzin ait olduğu ayak, derz boşluğu ölçüleri, gerekli tüm ölçü, açı, kot vs ve gerekli açıklayıcı bilgiler yer alacaktır.

	-Genleşme derzi, aksamı ve montajı en az 5 yıl garanti kapsamında olacaktır. Garanti süresince tasarım, malzeme veya montaj hatası ile hasar gören derz veya aksamı montaj dahil bilabedel üretici firma tarafından yenisi ile değiştirilecektir.

         2.2- GENLEŞME DERZİ TERİBATI ve MALZEME ÖZELLİKLERİ:

	-Derz elemanında kullanılan kenar çelik profil ve bütün ankraj elemanları (ankraj plakaları, ankraj etriyeleri) minimum DIN ST 37–2 (EN 10025 S235JRG2) kalitesinde olmalıdır. Çok açıklıklı derzlerde boyuna orta profiller minimum DIN ST 52–3 (EN 10025	S355J2G3) kalitesinde olmalıdır.

	- Genleşme derzi 12 m'ye kadar yekpare, 12 m'yi aşması durumunda ise İdarenin onaylayacağı boyda iki parçadan oluşacaktır. Çok sayıda eklerden oluşan genleşme derzleri kullanılmayacaktır. Genleşme derzi ek yeri taşıt yolu dışında olacak zorunlu hallerde taşıt trafiği etkisinin en az olduğu kesimde bulunacaktır.

        	-Genleşme derzi taşıt ve yaya yolunu kapsayacak şekilde köprü tabliye kesiti boyunca köprü verevlik açısı, tüm enine ve boyuna eğim ve bordür formuna uygun geometrik özelliklerde olacaktır.
       
        	-Çelik kenar ve orta profiller yekpare bir kesite sahip olacak şekilde sıcak ekstrüzyon yöntemi ya da kaynakla birleştirilmiş farklı kesitlerin birleşimi şeklinde üretilmiş olacaktır. Farklı kesitlerin kaynakla birle;;imi ile üretilmiş profillerde boyuna kaynak birleşimleri otomatik toz altı kaynak yöntemi ile ve sürekli kaynak dikişi gerçekleştirilecek şekilde yapılacak ve kaynaklama işlemi sonrası çelik profil tav fırınına sokularak istenmeyen iç gerilmelerin önlenmesi sağlanacaktır.

        	-Ankraj plakaları ve etriyelerinin kenar profillerine tespiti kapalı ortamda gazaltı kaynak yöntemi ile yapılacaktır.

         	-Çok açıklıklı genleşme derzlerinde boyuna profiller altına yerleştirilen mesnetlenme elemanlarının doğrusal veya düzlemsel hareketi mekanik sistemlerle sağlanacak sadece kauçuk veya poliüretan malzemenin elastikiyeti ile gerçekleştirilen hareket sistemine sahip derzler kabul edilmeyecektir. Mesnetlenme kirişlerinin hareket eden kayıcı elemanlar ile temas eden yüzeyleri taşlama işleminden geçirilmiş ve paslanmaz çelik levha ile kaplanmış olacaktır.

         -	Çelik kenar ve orta profiller(boyuna profiller), destek elemanları ve bağlantılar yorulmayı (fatigue) minimize edecek şekilde tasarlanmış olmalıdır.

	-Boyuna profiller üzerinde bulunan conta yerleştirme yuvası kesitinin imalat toleransı profil boyunca    2 mm den fazla olmayacaktır.

        	-Boyuna kenar profillerinde yatay kol bulunması durumunda; yatay kolun altına tespit edilen her bir ankraj elemanı arasında kalan profil yatay kolu üzerinde, birer adet ve en az 18 mm çapında hava tahliye delikleri bulunacaktır. Genleşme derzi yerleştirme boşluklarının betonlanması esnasında bu deliklerden beton malzemesi taşacak ve boyuna kenar profilleri altında betonlanmamış bölge kalmadığı kontrol edilecektir.

	-Korozyona karşı çelik kenar profilleri yüzey temizliği sağlanacak şekilde kumlama işlemi sonrası beklenmeden astar boyaları atılmış olacaktı. En az 80 mikron çinko esaslı astar ve üstüne en az 100 mikron klor kauçuk veya epoksi esaslı TSE ve ISO belgeli boya ile paslanma ve dış etkilere karşı kaplanmış olacaktır. Boya uygulamasının her aşamasında boya film kalınlıkları ölçülerek kontrol edilecektir.

        	-Genleşme derzi tertibatında kullanılacak tüm kauçuk(doğal-neporene) elemanlar ilgili EN ve/veya DIN ve TSE normlarına uygun üretilmiş ve sertlik, kopma dayanımı, kopma uzaması, yırtılma dayanımı, kalıcı deformasyon, ozon, su, yağ, benzin-mazot, tuz ve her türlü kimyasala karşı dayanımları, yaşlandırma numune test değerleri ilgili test prosedürü normları (ASTM, DIN) dahilinde olacaktır. İdare gerekli gördüğü durumlarda; yukarıda konu edilen kriterlere ait, kabul görmüş test laboratuarlarınca yapılmış numune testlerine ilişkin test raporlarını talep edecektir.

        	-Derz sistemi, su geçirimsizliği tek parça halinde uygun conta elemanı ile sağlanacaktır. Conta elemanı bütün bir profil boyunca devam eden yuva içerisine birebir oturacak şekilde herhangi bir yapıştırıcı, çelik profil üzerine ilave tespit parçası, cıvata, pim vb. kullanılmaksızın, yüzey sularının aşağıya akması veya sızmasını kesinlikle engelleyecek şekilde, gerektiğinde(bakım, onarım, değiştirme) yerinden çıkarılabilir nitelikte, dinamik hareketler(trafik, sismik hareketler) nedeniyle yırtılmayacak, kopmayacak, yerlerinden çıkmayacak ve araç tekerlek yüzeyleri ile temas etmeyecek şekilde kenar profillerine irtibatlanmış olacaktır.

        	-Genleşme derzi kenar profilleri alt kısımlarında yerleştirme boşluğu boyunca devam eden, betona kalıp teşkil edecek şekilde fabrika kaynağı ile tutturulmuş, 5 mm et kalınlığında, ölü kalıp niteliğinde sac kalıp plakaları bulunacaktır.

        	-Genleşme derzi bordür sonu bölümünde kalan profil dış bölgesinde köprü verevlik açısına uygun şekilde fabrikada tespit edilmiş kenar kapama plakaları bulunacaktır. Kenar kapama plakası ile kenar profilleri arasındaki açı hiçbir surette sahada yapılacak profil kesimi ve plaka kaynağı işlemi ile oluşturulmayacaktır.

	2.3- GENLEŞME DERZİ NAKLİYE, STOKLANMA ve MONT AJI:

        	-Genleşme derzi gerekli tüm aksamı tamamlanmış olarak; nakliye esnasında hasar görmesini engelleyecek önlemler alınarak şantiye alanına nakledilmeli, montajı hemen yapılmayacak ise yerden yükseltilerek ve üzeri örtülerek zemin ve su ile temas etmesi önlenmelidir. Hasarlı ve paslı derz elemanları kesinlikle kabul edilmemeli ve montaj i yapılmamalıdır.

        	-Genleşme derzi montaj i öncesinde derz boşluğu, içerisinde bulunabilecek tüm yabancı maddelerden(beton parçaları, serbest malzeme, su, pislik vs.) arındırılacaktır. Servis ömrünü dolduran genleşme derzlerinin değiştirilmesi esnasında yeni genleşme derzi montajı öncesi eskisinin tüm kalıntıları temizlenecektir.

       —  Genleşme derzi montajı üretici firma gözetiminde ve sorumluluğunda, bu konuda eğitimli uzman ekiplerce projesine uygun olarak yapılacaktır.

        	-Derz boşluğuna doldurulacak betonun dayanımı en az köprü tabliye betonu dayanım sınıfının bir üst sınıfında olacaktır. Betonun yerleştirilmesi ve kürü iyi yapılmalı derz kıvrımlarında derz elemanlarının yorulmasına neden olabilecek boşluk ve kot farklarının oluşmamasına özellikle dikkat edilmelidir. Derz boşluğu betonu tabliye betonu ile aynı anda dökülmüyorsa yeni ve eski betonların temas edeceği yüzeylere kimyasal epoksi bazlı aderans arttırıcı malzemeler uygulanacaktır. Beton dökümü sırasında derz yüzeyinin ve conta elemanının kirlenmemesi için önlem alınmalı kirlenen bölgeler hemen temizlenmelidir. Beton prizini aldıktan sonra derz üzerindeki nakliye kelepçelerinin tümü (yaya yolundakiler dahil) sökülmelidir. Dökülen beton gerekli mukavemete ulaşmadan üzerinden kesinlikle araç geçirilmeyecektir.

        	-Derz boşluklarının betonlanması ve sızdırmazlık contası montajı işlemleri tamamlandıktan sonra, çelik profiller ile beton ve beton ile üstyapı malzemesi arasında bırakılacak 15–20 mm ölçüsündeki boşluklara elastik dolgu malzemesi uygulanacaktır.

        -	Derz yerleştirme boşluğu içindeki mevcut donatı dahilinde tevzi donatısı bulunuyorsa derz montajı öncesi bu donatılar sökülecek ve montaj sonrası tekrar yerleştirilecektir.

       	-Derz yerleştirme boşluğu ve derz tertibatı montaja hazırlandıktan sonra, mobil vinç kullanılarak genleşme derzi elemanı derz boşluğuna, herhangi bir derz aksamına ve koruyucu boya tabakasına hasar vermeden yerleştirilecektir. Derz yerleştirme içine konan genleşme derzi boyuna profillerinin üst kotları, yapılacak optik ölçümlere göre hidrolik krikolar ile yapılacak ayarlamalarla projesinde öngörülen üst kota getirilecektir. Kot ayarlamasının tamamlanması sonrasında genleşme derzi üzerindeki ankraj etriyeleri ve derz boşluğundaki donatılar arasında punta kaynağı yapılacak ve kriko yükleri boşaltılarak genleşme derzi üstyapıya asılacaktır. Sabitlemenin gerçekleşmesi için derz elemanı üzerindeki her dört ankraj etriyesinden birinde bağlantı kaynağı yapılacaktır.

        	-Genleşme derzi bünyesinde fabrika ve montaj sahasında yapılan tüm kaynaklar test edilmiş ve onaylanmış prosedürlerle uzman, eğitimli ve bu konuda sertifika sahibi kişilerce yapılacaktır.

        3-BİTÜM VE AGREGADAN OLUŞAN ELASTİK DOLGU TİPİ GENLEŞME DERZLERİ

            Modifiye bitüm ve seçme agregadan oluşan elastik dolgu tipi genleşme derzlerinin uygulama koşullarına ait ana kriterler aşağıda verilmiştir.

	-Bu tip genleşme derzlerinin toplam yatay hareket kapasitesi 50 mm (:t 25 mm) olup toplam yatay hareket ihtiyacının bu değeri aştığı,

        	-Trafik hacminin yüksek olduğu,

        	-Ağır taşıtların trafik içindeki oranının yüksek olduğu,

        	-Dur kalk hareketlerinin sık olduğu,

         	-Boyu 50 m'yi aşan,

	-Verevlik açısının 300den fazla olduğu,

      	-Genleşme derzinde toplam düşey hareketin:t1 mm (toplam 2 mm) değerini aştığı,

       	-Boyuna eğiminin sıcak iklimlerde %2, ılımlı iklimlerde % 4'ü aştığı köprülerde bu tip genleşme derzlerinin kullanılması uygun değildir.

            Yukarıdaki sayılan koşulları içermeyen ve idarenin onayı ile uygulanması uygun görülen köprülerde kullanılması durumunda, elastik dolgu tipi genleşme derzinin TSE ve ISO kalite belgeli olması gerekir. Elastik dolgu tipi genleşme derzi uygulaması sırasında üretici firma ürün katalogları ve uygulama kılavuzlarında belirtilen diğer detaylara dikkat edilecek, uygulama üretici firma gözetiminde ve sorumluluğunda, bu konuda eğitim görmüş uzman kişilerce yapılacaktır.